Yüzyıllarca Müslümanlar’a faydası dokunan usturlabı geliştiren ecdadımızı bu vesileyle bir kez daha rahmetle anıyoruz…

Günümüzde yönümüzü bulmak için küresel konumlandırma sistemlerini, ingilizce kısaltmasıyla GPS’leri kullanıyoruz. Birden fazla uydu aracılığıyla çalışan bu sistem sayesinde tam konumumuzu, yönümüzü ve daha birçok şeyi öğrenebiliyoruz. Ancak eski çağlardaki insanlar konumlarını veya yönlerini bulma gibi gereksinimlerinin bir kısmını basit ve güzel bir aletle karşılayabiliyordu: Usturlaplarla…

Usturlap ve usturlap benzeri aletlerin çok eski yıllardan beri kullanıldığı biliniyor. Ancak bunlarla ilgili sağlam kaynaklara ulaşılamamıştır. Yazılı bir rivayete göre, ilk usturlap MÖ 2. yüzyılda İznik’te yaşamış Hipparkhos tarafından kullanılmıştır. Hipparkhos, usturlabı geliştirerek belki de dünyanın kaderini değiştiren en önemli aleti ortaya koymuştur. Çünkü usturlap olmasaydı ne denizcilik ne de mimarlık gelişebilirdi. Hipparkhos’tan sonra MS 375 yılında İskenderiyeli Theon usturlabın bilimsel olarak nasıl çalıştığını açıklamıştır. Usturlabın kökeni her ne olursa olsun bu alet, namaz vakitlerini ve kıbleyi belirleyebilmek isteyen Müslüman gökbilimciler tarafından geliştirilerek kullanım alanı genişletilmiştir. İslâm dünyasında usturlap, 1800’lü yıllara kadar popülaritesini korumuştur.

MS 771 yılında Ebu İshak el Fezari usturlabı İslami usturlaba dönüştürerek namaz saatlerini hesaplamıştır. 9. yüzyılda da Ahmed Fergani, usturlab kullanarak Güneş’in yarıçapını ölçmeyi başarmış ve Güneş’in çapının 6.410.000 metre olduğunu söylemiştir. Ahmed Fergani ayrıca Nil Nehri’nin sularının hızını ve yüksekliğini ölçen özel bir alet icat etmiştir. 858-929 yılları arasında yaşayan ve Şanlıurfa’nın ilçesi Harran’da doğan Battani, usturlabı geliştirerek üzerine yıldız tabloları yerleştirmiştir. Bu şekilde Battani, 1 güneş yılını 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak ölçmüş ve astronomi biliminde............................................................................................


Muaz Erdem'ın Yazısı.